پيام مدير

کتاب های استاد شهید مرتضی مطهری

برای دانلود به ادامه ملب رجوع کنید

در موارد متعددى از آيات قرآن كه نماز مطرح شده، در كنار نماز، فرمان ديگرى نيز آمده است. در برخى موارد، ساير فروع دين و عبادات، و در بعضى آيات صفات و حسنات و شرايط ديگرى به‏عنوان ملازم و همراه نماز ذكر شده است. به اين آيات توجه مى‏كنيم:

 1. نماز و امر به معروف و نهى از منكر:

 يا بُنَّى اقم‏الصّلوة و امر بالمعروف و انه عن‏المنكر...

 اى پسرك من، نماز را برپا دار و به كار پسنديده وادار و از كار ناپسند بازدار...(1)

 )آيه 17 سوره لقمان) هم چنين: توبه/ 71

2. نماز و تقواى الهى:

 و أن أقيمواالصّلوة و اتّقوه...

 و اين كه نماز برپا داريد و از او بترسيد...

 )انعام/ 72) هم چنين: روم/ 31

3. نماز و زكات:

 ... و أقيمواالصّلوة و اتواالزكوة و اقرضوااللّه قرضاً حسناً...

 ... و نماز را برپا داريد و زكات را بپردازيد و وام نيكو به خدا دهيد.

 )مزمل 20) هم چنين: مائده/ 12

4. نماز و اطاعت از خدا و رسول خدا:

 ... و أقيمواالصّلوة و أتواالزّكوة و أطيعواالرّسول لعلّكم ترحمون.

 ... و نماز را برپا كنيد و زكات بدهيد و پيامبر را فرمان بريد تا مورد رحمت قرار گيريد.

 )نور/ 56) هم چنين: احزاب/ 33 و توبه/ 71

 5. نماز و انفاق:

 الّذين يؤمنون بالغيب و يقيمون الصّلوة و ممّا رزقنهم ينفقون

 آنان كه به غيب ايمان مى‏آورند و نماز را برپا مى‏دارند و از آن چه به ايشان روزى داده‏ايم انفاق مى‏كنند.

 )بقره/ 3) هم چنين: حج/ 35، فاطر/ 29

 6.  نماز و توجه به كيفيت قرار دادن خانه:

 ... و اجعلوا بيوتكم قبله و أقيمواالصّلوة...

 ... و سراهايتان را روبه‏روى هم قرار دهيد و نماز برپا داريد.

 )يونس/ 87)

 7. نماز و مشورت:

 والّذين استجابوا لرّبهم و اقامواالصّلوة و أمرهم شورى بينهم...

 و كسانى كه(نداى) پروردگارشان را پاسخ داده و نماز برپا كرده‏اند و كارشان در ميانشان مشورت است...

 )شورى/ 38(

 8. نماز و كتاب الهى:

 تلاوت: انّ‏الّذين يتلون كتب‏اللّه و أقامواالصَّلوة...

 كسانى كه كتاب خدا را مى‏خوانند و نماز برپا مى‏دارند....

 )فاطر/ 29)

 والّذين يمسّكون بالكتب و اقامواالصّلوة انّا لا نضيع أجر المصلحين.

 و كسانى كه به كتاب (آسمانى) چنگ در مى‏زنند و نماز برپا داشته‏اند. (بدانند كه ) ما اجر درستكاران را تباه نخواهيم كرد.

 )اعراف/ 170)

9. نماز و قربانى:

 فصلّ لرّبك وانحر

 پس براى پروردگارت نماز گزار و قربانى كن.

 )كوثر/ 2(

 10. نماز و هجرت:

 ربّنا انّى اسكنت من ذرّيتى بوادٍ غير ذى زرعٍ عند بيتك المحرّم ربّنا ليقيمواالصّلوة...

 پروردگارا، من (يكى از) فرزندانم را در دره‏اى بى‏كشت، نزد خانه محترم تو، سكونت دادم، پروردگارا تا نماز را به پا دارند...

 )ابراهيم/ 37(

 11. نماز و خشوع :

 و استعينوا بالصّبر و الصّلوة و انّها لكبيرة الاّ على الخاشعين.

 از شكيبايى و نماز يارى جوييد. و به راستى اين (كار) گران است، مگر بر فروتنان.

 )بقره/ 45)، هم چنين: مؤمنون/ 1و2

12. صبر بر نماز:

 و أمر اهلك بالصّلوة و اصطبر عليها...

 و كسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شكيبا باش.

 )طه/ 132)

 13. نماز و صبر بر مصيبت‏ها:

 الّذين اذا ذكراللّه و جلت قلوبهم والصبرين على ما اصابهم والمقيمى الصّلوة..

 همانان كه چون (نام) خدا ياد شود، دل‏هايشان خشيت يابد و ( آنان كه )هر چه بر سرشان آيد صبرپيشگانند و برپادارندگان نمازند.

 )حج/ 35) هم چنين: لقمان/ 17، رعد: 22

14.  دعوت اهل خود به نماز:

 و أمر اهلك بالصلوة و اصطبر عليها...

 و كسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شكيبا باش.

 )طه/ 132) هم چنين: لقمان/ 17 و مريم/55

 15. تعقيبات نماز:

 فاذا قضيتم الصّلوة فاذكروااللّه قِيماً و قعوداً و على جنوبكم...

 و چون نماز را به جاى آورديد خدا را ]در همه حال[ ايستاده و نشسته و بر پهلو آرميده ياد كنيد.

 )نساء/ آيه 103)

 16

تسبيح فاطمه عليهاالسلام

تسبيح حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام مشتمل بر سه جمله است و آنها عبارت‏اند از:

«اللّهُ اَكْبَرُ» 34 بار.

«اَلْحَمْدُ لِلّهِ» 33 بار.

«سُبْحانَ اللّهِ» 33 بار.

البته در برخى از روايات، جمله «سُبْحانَ اللّهِ» قبل از «اَلْحَمْدُ لِلّهِ» ذكر شده است. اگر چه در جملات تسبيح فاطمه عليهاالسلام ، «تكبير» و «تحميد» نيز وجود دارد، ولى از باب تغليب، مجموع سه جمله به عنوان «تسبيح» ناميده شده است.

دليل ناميده شدن اين اذكار به «تسبيح فاطمه زهرا عليهاالسلام » اين است كه فاطمه عليهاالسلام از پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله درخواست كرد كه كنيزى به او بدهد كه در كارهاى خانه كمك كند. پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در جوابش فرمود: «يا فاطِمَةُ اُعْطِيكِ ما هُوَ خَيْرٌ مِنْ ذلِكَ تُكَبِّرِينَ اللّهَ بَعْدَ كُلِّ صَلاةٍ اَرْبَعا وَثَلاثِينَ تَكْبِيرَةً وَتَحْمَدِينَ اللّهَ ثَلاثا وَثَلاثِينَ تَحْمِيدَةً وَتُسَبِّحِينَ اللّهَ ثَلاثا وَثَلاثِينَ تَسْبِيحَةً ثُمَّ تَخْتِمِينَ ذلِكَ بِلا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ فَذلِكَ خَيْرٌ مِنَ الدُّنِيا وَما فِيها وَمِنَ الَّذِى اَرَدْتِ؛ اى فاطمه! چيزى بهتر از آن به تو عطا مى‏كنم، [و آن اين است كه] بعد از هر نماز 34 بار تكبير خدا، 33 بار حمد خدا و 33 بار تسبيح خدا را مى‏گويى و آن را با ذكر لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ختم مى‏كنى. و اين بهتر است از دنيا و هر چه در آن است و بهتر از آن چيزى (كنيزى) است كه مى‏خواستى.»

در پايان حديث، اين مطلب اضافه شده است: «پس فاطمه عليهاالسلام بعد از هر نماز، به گفتن اين ذكرها مداومت كرد و اين ذكرها به آن حضرت منسوب شد.»

مفهوم ذكر

از مفردات راغب، استفاده مى‏شود كه ذكر، دو معناى اصلى دارد:

الف. ذكر، يك حالت نفسانى است كه انسان به وسيله آن مى‏تواند معلومات خود را نگهدارى نمايد. ذكر، در اين معنا شبيه «حفظ» مى‏باشد، با اين تفاوت كه به اعتبار نگهدارى يك مطلب در حافظه «حفظ» گفته مى‏شود و به اعتبار حاضر كردن و به خاطر آوردن آن «ذكر» ناميده مى‏شود.

ب. ذكر، عبارت است از حاضر كردن چيزى در قلب يا زبان و گفتار، از اينرو، گفته‏اند: ذكر، يا با زبان است و يا با قلب و هر كدام از آنها يا پس از نسيان و فراموشى است كه به معناى اوّل مى‏باشد و يا ادامه حفظ و توجه قلبى است بدون اينكه فراموش كرده باشد، در اين صورت به معناى دوم خواهد بود.

تفاوت ذكر با علم و خاطر

ابى هلال عسكرى، در فرق «ذكر» و «علم» مى‏گويد: «اگرچه ذكر، نوعى علم و دانستن است، ولى به هر علمى ذكر گفته نمى‏شود. تنها آن علمى كه پس از فراموشى يادآورى شود، ذكر ناميده مى‏شود. و فرق ديگر اينكه علم در مقابل «جهل» قرار دارد؛ ولى ذكر در مقابل «سهو» قرار مى‏گيرد.»

وى در بيان فرق ذكر و خاطر نيز مى‏گويد: «خاطر عبارت است از خطور و مرور معنا در قلب كه گاهى اين خطور ابتدايى بوده و بدون فراموشى قبلى است و گاهى پس از فراموشى قبلى مى‏باشد؛ ولى ذكر عبارت است از حضور معنا در نفس پس از فراموشى و غيبت آن، كه اين مفهوم ذكر در مقابل «نسيان» قرار مى‏گيرد.»

از ملاحظه سخنان اهل لغت به اين نتيجه مى‏رسيم كه ذكر به معناى يادكردن از يك حقيقت و فراموش نكردن آن است. البته در موضوع بحث ما، منظور از ذكر، يادكردن خدا و فراموش نكردن و غافل نشدن از او است.

مراتب ذكر خدا

ذكر خدا، مراتب متعدّدى دارد. از جمله آنها مرتبه ذكر زبانى و مرتبه ذكر قلبى مى‏باشد كه ارزش ذكر قلبى به مراتب بالاتر از ذكر زبانى است. البته ذكر زبانى نيز ارزشمند است و از مقدمات ذكر قلبى محسوب مى‏شود. و هدف اصلى آن است كه بنده در قلب خود به خدا توجه داشته باشد و از او غافل نباشد و در سايه اين توجه قلبى، دستورات خدا را انجام دهد و از نافرمانى او اجتناب ورزد.

ذكر كثير

«ذكر كثير» به معناى بسيار به ياد خدا بودن و از خدا غافل نشدن است. و به معناى واقعى كلمه، يعنى توجه به خدا با تمام وجود و نه تنها با زبان.

كسى را مى‏توان اهل ذكر كثير دانست كه در هر حال و در هر شرايط، به ياد خدا باشد و پرده‏هاى غفلت از خدا را كنار بزند و وسوسه‏هاى شياطين را دور سازد و اگر لغزشى از او سر زند، فورا به مقام توبه و جبران آيد، تا از صراط مستقيم الهى فاصله نگيرد.

مقام اهل ذكر كثير يك مقام رفيع و برتر است. همان‏گونه كه در روايت ابو سعيد خدرى آمده است كه از پيامبر اسلام سؤال شد: در قيامت، مقام كدام يك از بندگان خدا از همه برتر است؟

فرمود: «اَلذّاكِرُونَ اللّهَ كَثِيرا؛ كسانى كه خدا را بسيار ياد مى‏كنند.»

ابو سعيد مى‏گويد كه عرض كردم: آيا آنها از رزمندگان در راه خدا نيز والامقام‏ترند؟ فرمود: «لَوْ ضَرَبَ بِسَيْفِهِ فِى الْكُفّارِ وَالْمُشْرِكِينَ حَتّى يَنْكَسِرَ وَيَخْتَضِبَ دَما لَكانَ الذّاكِرُونَ اللّهَ اَفْضَلَ دَرَجَةً مِنْهُ؛ اگر [رزمنده] با شمشيرش آن‏قدر بر پيكر كفّار و مشركين بزند كه شمشيرش بشكند و با خون رنگين شود، باز هم مقام ذاكران خدا از مقام او برتر است.»

در اين حديث، مقام اهل ذكر كثير از مقام رزمندگان اسلام نيز بالاتر و برتر معرفى شده است. دليل آن نيز اين است كه جهاد خالصانه، بدون ياد خدا و توجّه به او ممكن نيست.

در كلمات مفسّران قرآن و روايات اسلامى، تفسيرهاى گوناگونى براى ذكر كثير بيان شده كه ظاهرا همه آنها از قبيل بيان مصداق است و مفهوم وسيع ذكر كثير (بسيار به ياد خدا بودن) شامل همه آنها مى‏شود.

بعضى از مفسّران گفته‏اند: «ذكر كثير آن است كه در حال قيام و قعود و به هنگامى كه به بستر مى‏رود، ياد خدا كند.»

ودر كلمات بعضى از مفسّران قرآن، ذكر كثير به ذكر صفات عليا و اسماء حسنى و تنزيه پروردگار از آنچه شايسته او نيست، يا مانند آن تفسير شده است.

در حديثى از پيامبر اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله چنين نقل شده است: «اِذا اَيْقَظَ الرَّجُلُ اَهْلَهُ مِنَ اللَّيْلِ وَتَوَضَّئا وَصَلَّيْا كُتِبا مِنَ الذاكِرِينَ اللّهَ كَثِيرا وَالذّاكِراتِ؛ هرگاه مرد همسرش را شبانگاه بيدار كند و هر دو وضو بگيرند و نماز (شب) بخوانند، از مردان و زنانى خواهند بود كه بسيار ياد خدا مى‏كنند.»

در تفسير آياتى از قرآن كه به ذكر كثير دستور داده يا آن را از صفات مؤمنان شمرده‏اند، رواياتى وارد شده است كه آن آيات را با تسبيح فاطمه عليهاالسلام تطبيق داده و از مصاديق ذكر كثير شمرده‏اند. البته درست است كه ذكر كثير به معناى توجه قلبى به خدا و بلكه توجّه با تمام وجود به او است و تسبيح فاطمه عليهاالسلام در ظاهر تنها چند ذكر لفظى و زبانى است كه در مجموع صد بار تكرار مى‏شود، ولى اگر همين ذكرهاى زبانى، با توجه كامل ادا شود، مى‏تواند مقدمه توجّه قلبى قرار گيرد. همان‏گونه كه در نماز و امثال آن نيز مطلب از اين قرار است.

در ادامه بحث ضمن ارائه برخى از آيات كه درباره ذكر نازل شده‏اند، به رواياتى از معصومان عليهم‏السلام اشاره مى‏كنيم كه مصداق ذكر كثير را تسبيح حضرت زهرا عليهاالسلام معرفى كرده‏اند.

تسبيح فاطمه عليهاالسلام از مصاديق ذكر كثير

1. خداى مهربان، پس از بيان بزرگ‏ترين نعمت الهى، يعنى رسالت پيامبر عظيم الشأن اسلام كه مردم را با تعليم و تزكيه به راه صحيح هدايت مى‏كند، مى‏فرمايد: «فَاذْكُرُونِىآ أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لِى وَ لاَ تَكْفُرُونِ »؛ «پس به ياد من باشيد تا به ياد شما باشم. و شكر مرا گوييد و (در برابر نعمتهايم) كفران نكنيد.»

بديهى است كه منظور از اين آيه، وجود يك حالت عاطفى ميان خدا و بندگان نيست، آن‏گونه كه در ميان انسانها معمول است كه به همديگر مى‏گويند: «به ياد ما باشيد تا به ياد شما باشيم»؛ بلكه اشاره به يك اصل تربيتى و تكوينى است. «به ياد من باشيد» يعنى به ياد ذات پاكى كه سرچشمه تمام خوبيها و نيكيها است، باشيد و بدين وسيله روح و جان خود را پاك و آماده پذيرش رحمت پروردگار سازيد. توجه به اين ذات پاك، بنده را در فعاليتهايش مخلص‏تر، متحدتر و نيرومندتر مى‏سازد.

منظور از «ذكر خدا» تنها يادآورى به زبان نيست، بلكه منظور اين است كه بنده با تمام دل و جان به ذات پاك خدا توجه داشته باشد؛ توجهى كه انسان را از گناه باز مى‏دارد و به اطاعت از دستورات او دعوت مى‏كند.

در ذيل اين آيه، محمّد بن مسلم از امام باقر عليه‏السلام روايت كرده است كه فرمود: «تَسْبِيحُ فاطِمَةَ عليهاالسلام مِنْ ذِكْرِ اللّهِ الْكَثِيرِ الَّذِى قال اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ «فَاذْكُرُونِىآ أَذْكُرْكُمْ»؛ تسبيح فاطمه عليهاالسلام از [اقسام] در تفسير آياتى از قرآن كه به ذكر كثير دستور داده يا آن را از صفات مؤمنان شمرده‏اند، رواياتى وارد شده است كه آن آيات را با تسبيح فاطمه عليهاالسلام تطبيق داده و از مصاديق ذكر كثير شمرده‏اند

ذكر بسيار است كه خدا [به آن دستور داده و] فرموده است كه به ياد من باشيد تا به ياد شما باشم.»

ازاين حديث چنين استنباط مى‏شود كه تسبيح حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام ، مصداقى از ذكر كثير خدا است. شايد منظور اين باشد كه گفتن تسبيح فاطمه عليهاالسلام اگر همراه با توجّه قلبى باشد، مصداق ذكر كثير است.

2. قرآن كريم پس از مذمّت شاعران بى‏هدف، مى‏فرمايد: «إِلاَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّــلِحَـتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانتَصَرُواْ مِن بَعْدِ مَا ظُـلِمُواْ»؛ «مگر كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام دهند و خدا را بسيار ياد كنند و به هنگامى كه مورد ستم واقع شوند، به دفاع از خويشتن [و مؤمنان] برخيزند [و از شعر در اين راه كمك گيرند].»

در اين آيه شريفه، چهار صفت شاعران با هدف بيان شده است: 1. ايمان؛ 2. عمل صالح؛ 3. بسيار به ياد خدا بودن و 4. با نيرو گرفتن از قدرت شعر، در برابر ستمها به پا خواستن.

در تفسير اين آيه آمده است كه شخصى از امام صادق عليه‏السلام پرسيد: مراد از ذكر كثير در اين آيه چيست؟

حضرت فرمود: «مَنْ سَبَّحَ تَسْبِيحَ فاطِمَةَ عليهاالسلام فَقَدْ ذَكَرَ اللّهَ الذِّكْرَ الْكَثِيرَ؛ هر كس با تسبيح فاطمه عليهاالسلام تسبيح گويد، در حقيقت خدا را با ذكر كثير ياد كرده است.»

3. خداوند در قرآن كريم مى‏فرمايد: «إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَـتِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَـتِ وَ الْقَـنِتِينَ وَ الْقَـنِتَـتِ وَ الصَّـدِقِينَ وَ الصَّـدِقَـتِ وَ الصَّـبِرِينَ وَالصَّـبِرَ تِ وَ الْخَـشِعِينَ وَ الْخَـشِعَـتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَ الْمُتَصَدِّقَـتِ وَ الصَّـآلـءِمِينَ وَالصَّـآلـءِمَـتِ وَ الْحَـفِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحَـفِظَـتِ وَ الذَّ كِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَ الذَّ كِرَ تِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَ أَجْرًا عَظِيمًا »؛ «به يقين، مردان مسلمان و زنان مسلمان، و مردان با ايمان و زنان با ايمان، و مردان مطيع فرمان خدا و زنان مطيع فرمان خدا، و مردان راستگو و زنان راستگو، و مردان صابر و شكيبا و زنان صابر و شكيبا، و مردان با خشوع و زنان با خشوع، و مردان انفاق كننده و زنان انفاق كننده، و مردان روزه دار و زنان روزه دار، و مردان پاكدامن و زنان پاكدامن و مردانى كه بسيار به ياد خدا هستند و زنانى كه بسيار ياد خدا مى‏كنند، خداوند براى همه آنان مغفرت و پاداش عظيمى فراهم ساخته است.»

جمعى از مفسران گفته‏اند: هنگامى كه «اسماء بنت عميس» همراه شوهرش «جعفر بن ابى طالب» از «حبشه» بازگشت و به ديدن همسران پيامبر آمد، يكى از سؤالاتى كه مطرح كرد، اين بود كه آيا چيزى از آيات قرآن درباره زنان نازل شده است؟

آنها در پاسخ گفتند: نه!

«اسماء» به خدمت پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله آمد و عرض كرد: «اى رسول خدا! جنس زن گرفتار خسران و زيان است!»

پيامبر فرمود: «چرا؟»

عرض كرد: «به خاطر اينكه در اسلام و قرآن فضيلتى درباره آنها همانند مردان نيامده است.»

اينجا بود كه آيه فوق نازل شد. (و به زنها اطمينان داد كه زن و مرد در پيشگاه خدا از نظر قرب و منزلت يكسان‏اند. مهم آن است كه از نظر اعتقاد و عمل و اخلاق اسلامى واجد فضيلت باشند.)

در رابطه اينكه منظور از ذكر كثير در اين آيه چيست، در روايات اسلامى و كلمات مفسّرين، تفسيرهاى گوناگونى بيان شده است؛ ولى همان‏گونه كه در گذشته نيز گفته شد، ظاهرا همه آن تفسيرها از قبيل بيان مصداق است و مفهوم وسيع اين كلمه، شامل همه آنها مى‏شود.

در حديثى از امام صادق عليه‏السلام چنين روايت شده است: «مَنْ باتَ عَلى تَسْبِيحِ فاطِمَةَ عليهاالسلام كانَ مِنَ «الذّاكِرِينَ اللّهَ كَثِيرا وَالذّاكِراتِ»؛ كسى كه با تسبيح فاطمه عليهاالسلام بخوابد، از [مصاديق اين آيه شريفه كه مى‏فرمايد:] «مردان و زنانى كه خدا را فراوان ياد مى‏كنند» مى‏باشد.»

ملاحظه مى‏شود كه در اين حديث، گوينده تسبيح فاطمه عليهاالسلام ـ اعم از مرد و زن ـ از مصاديق بسيار ذكر كنندگان شمرده شده است.

4. قرآن كريم مى‏فرمايد: «يَـآأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً »؛ «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! خدا را بسيار ياد كنيد، و صبح و شام او را تسبيح گوييد.»

اين آيه، همه مؤمنان را موظّف مى‏كند كه در همه حال به ياد خدا باشند؛ يعنى اى مؤمنان! به هنگام عبادت، او را ياد كنيد و حضور قلب و اخلاص داشته باشيد. به هنگام حضور در صحنه‏هاى گناه، او را ياد كنيد و چشم بپوشيد. اگر لغزشى روى داد، توبه كنيد و به راه حق بازگرديد.

به هنگام نعمت، ا و را ياد كنيد و شكرگزار باشيد. به هنگام بلا و مصيبت، او را ياد كنيد و صبور و شكيبا باشيد. خلاصه، ياد او را در هيچ صحنه‏اى از صحنه‏هاى زندگى فراموش نكنيد.

همان‏گونه كه از سياق آيات استفاده مى‏شود؛ منظور از «تسبيح خدا در هر صبح و شام» همان دوام تسبيح است. و ذكر خصوص اين دو وقت، به عنوان آغاز و پايان روز مى‏باشد. و اينكه بعضى آن را به نماز صبح و عصر و يا مانند آن تفسير كرده‏اند، باز از قبيل ذكر مصداق است.

اسماعيل بن عمار مى‏گويد: به امام صادق عليه‏السلام عرض كردم كه حدّ و اندازه ذكر كثير (ذكر بسيار) كه خداوند در قرآن فرموده است، چقدر است؟

فرمود: «اِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله عَلَّمَ فاطِمَةَ عليهاالسلام اَنْ تُكَبِّرَ اَرْبَعا وَثَلاثِينَ تَكْبِيرَةً وَتُسَبِّحَ ثَلاثا وَثَلاثِينَ تَسْبِيحَةً وَتُحَمِّدَ ثَلاثا وَثَلاثِينَ تَحْمِيدَةً فَاِذا فَعَلْتَ ذَلِكَ بِاللَّيْلِ مَرَّةً وَبِالنَّهارِ مَرَّةً فَقَدْ ذَكَرْتَ اللّهَ ذِكْرا كَثِيرا؛ رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله به فاطمه عليهاالسلام ياد داد كه 34 بار تكبير، 33 بار تسبيح و 33 بار تحميد بگويد. پس اگر تو يك بار شب و يك بار روز اين كار را انجام دهى، در حقيقت خدا را با ذكر بسيار ياد كرده‏اى.»

البته بايد توجه داشت كه منظور از ذكر بسيار اين نيست كه شخصى آن را به زبان بگويد، ولى در صحنه زندگى يادى از خدا نكند و مرتكب گناه شود؛ بلكه همان‏گونه كه در گذشته اشاره شد، منظور از ذكر كثير آن است كه بنده در همه حال به ياد خدا باشد و هرگز او را فراموش نكند. تسبيح فاطمه عليهاالسلام نيز در مرحله لفظ و ذكر زبانى از مصاديق ذكر كثير است كه خود مقدمه ذكر قلبى و به ياد خدا بودن است و آن نيز مقدمه انجام وظايف بندگى و ترك معصيت مى‏باشد.

فضيلت تسبيح فاطمه زهرا عليهاالسلام

در خاتمه براى تكميل مطلب، نظر خوانندگان عزيز را به چند حديث درباره اهميت تسبيح فاطمه زهرا عليهاالسلام جلب مى‏كنيم:

1. از امير مؤمنان على عليه‏السلام روايت شده است كه فرمودند: «فَوَ اللّهِ ما تَرَكْتُهُنَّ مُنْذُ عَلَّمَنِيهِنَّ رَسُولُ اللّهِ؛ به خدا سوگند! از آن روزى كه رسول خدا آن ذكرها را به من ياد داده است، هيچ‏گاه آنها را ترك نكرده‏ام.»

شخصى پرسيد: حتّى در شبهاى جنگ صفين هم ترك نكرده‏اى؟! فرمود: «نَعَمْ وَلا لَيْلَةَ صِفَّيْنِ؛ آرى! حتى در شبهاى جنگ صفين هم ترك نكرده‏ام.»

2. از امام باقر عليه‏السلام روايت شده است: «ما عُبِدَ اللَّهُ بِشَيْى‏ءٍ مِنَ التَّحْمِيدِ اَفْضَلَ مِنْ تَسْبِيحِ فاطِمَةَ عليهاالسلام وَلَوْ كانَ شَيْى‏ءٌ اَفْضَلَ مِنْهُ لَنَحَلَهُ رَسُولُ اللّهِ فاطِمَةَ عليهاالسلام ؛ از جهت حمد و ذكر، خدا با چيزى بهتر از تسبيح حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام عبادت نشده است. اگر عملى بهتر از آن بود، پيامبر خدا آن را به زهرا عليهاالسلام عطا مى‏كرد.»

3. در روايت ديگرى از آن حضرت نقل شده است: «مَنْ سَبَّحَ تَسْبِيحَ فاطِمَةَ عليهاالسلام ثُمَّ اسْتَغْفَرَ غُفِرَ لَهُ وَهِىَ مِائَةٌ بِالّلِسانِ وَاَلْفٌ فِى الْمِيزانِ وَتَطْرُدُ الشَّيْطانَ وَتُرْضِىَ الرَّحْمانَ؛ هر كس تسبيح حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام را بگويد و بعد از آن استغفار نمايد، بخشيده مى‏شود. و آن در زبان صد ذكر است؛ ولى در ميزان اعمال هزار به حساب مى‏آيد. شيطان را دور مى‏كند و خدا را راضى مى‏نمايد.»

4. از امام صادق عليه‏السلام روايت شده است: «مَنْ سَبَّحَ اللّهَ فِى دُبُرِ الْفَرِيضَةِ تَسْبِيحَ فاطِمَةَ الْمِائَةَ مَرَّةً وَاَتْبَعَها بِلا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ مَرَّةً غُفِرَ لَهُ؛ هر كس پس از نماز واجب، با تسبيح فاطمه عليهاالسلام صد بار به تسبيح خدا بپردازد، و به دنبال آن يك بار «لا اِلهَ اِلاَّ اللّه» بگويد، آمرزيده مى‏شود.»

5. در حديث ديگرى از آن حضرت روايت شده است: «تَسْبِيحُ فاطِمَةَ عليهاالسلام فِى كُلِّ يَوْمٍ فِى دُبُرِ كُلِّ صَلاةٍ اَحَبُّ اِلَى اللَّهِ مِنْ صَلاةِ اَلْفِ رَكْعَةٍ فِى كُلِّ يَوْمٍ؛ تسبيح فاطمه زهرا هر روز بعد از هر نماز، از هزار ركعت نماز در هر روز، نزد خدا محبوب‏تر است.»

6. از امام صادق عليه‏السلام روايت شده است: «مَنْ سَبَّحَ تَسْبِيحَ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ عليهاالسلام فِى دُبُرِ الْفَرِيضَةِ قَبْلَ اَنْ يَثْنِىَ رِجْلَيْهِ غَفَرَ اللّهُ لَهُ؛ هر كس بعد از نماز واجب، پيش از آنكه پاهاى خود را جفت كند (قبل از به هم خوردن حالت جلوس تشهد و سلام)، تسبيح فاطمه زهرا عليهاالسلام بگويد، خداوند او را مى‏آمرزد.»

از اين احاديث معلوم مى‏شود كه گفتن تسبيح حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام ارزش فوق العاده‏اى دارد و بهترين زمان گفتن آن، بعد از نماز واجب، بدون فاصله و پيش از به هم خوردن حالت نماز مى‏باشد.

فهرست اصلي

آرشيو موضوعي

بايگاني کل مطالب

مطالب پيشين

لوگوي ما

منابع

» قرآن کريم

» نهج البلاغه

» صحيفه سجاديه

» مفاتيح الجنان

امکانات